Anahtar Kelimeler
Kapalıçarşı
temel tasarım
Nasıl Atıf Yapılır
Makale Geçmişi
Öz
Kapalıçarşı, birbirinden farklı ancak birbirini bütünleyen parçaların, farklı özelliklerdeki yapıların bir araya gelmesinden oluşmuştur. Üstü kubbeli, dikdörtgen bedestenlere; ortasında avlu olan hanlara ve bunların arasında yer alan daha düzensiz yapıdaki, tonoz üst örtülü alışveriş sokaklarına sahiptir. Bedestenler ve hanlar yükseklikleri, geometrik formları ile yapıya kuşbakışı bakıldığında kendilerini belli ederler. İç mekândaki insanların yapıyı labirent gibi algılamalarına sebep olan alışveriş sokakları, kentle bağlantı sağlar. Yapının farklı formlara, yüksekliklere, açık ve kapalı mekân ilişkilerine sahip bölümleri, bir araya geldiklerinde; estetik açıdan birbirlerini bütünleyerek Kapalıçarşı’yı meydana getirirler. Bedestenlerin ve hanların düzenli yapısı yanında sokakların oluşturduğu düzensizlik birbirini bütünler. Yapımı ve kullanımı uzun yıllara dayanan yapı, mimarlık ve sanat çalışmalarında üzerinde durulan temel tasarımla ilgili unsurlara sahiptir. Yapı üzerinden, nokta, çizgi, yüzey, düzlem ve hacim, şekil / biçim ve form, aralık, yön, renk, doku, değer (ton), hareket / devinim, ışık ve gölge, geometri, ölçek ve ölçü, oran ve orantı, modülasyon, tekrar, ritim, zıtlık, uygunluk ve uyum, birlik, denge - simetri, koram, egemenlik gibi unsurları okumak olasıdır. Makale kapsamında Kapalıçarşı’nın mimari özellikleri hakkında bilgi verilmekte; temel tasarımla ilgili özellikleri aktarılmakta ve Kapalıçarşı üzerinden örneklenmektedir. Makale kapsamında kullanılan görseller Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Mimarlık Bölümü öğrencilerinin İstanbul Kapalıçarşı’yı inceledikleri çalışmaya aittir. Söz konusu bakış açısıyla öğrencilerin tarihî mekân hakkında bilgi edinmeleri; tarihî değerlerin önemini kavramaları, yeni tasarım yaptıklarında kullandıkları kriterleri, tarihî çevrelerde yer alan yapılar üzerinden de örnekleyebilmeleri amaçlanmıştır. Sonuç bölümünde Kapalıçarşı’nın başka tasarımlar bağlamında kullanılabilecek mimari tasarım kriterleri üzerinde de durulmuştur.
Abstract
The Grand Bazaar is composed of parts that are different yet complement each other, and of structures with different features coming together. It includes domed rectangular bedestens, khans with a central courtyard, and, between these, more irregular shopping streets covered with vaults. The bedestens and khans stand out in a bird’s-eye view owing to their height and geometric forms. The shopping streets, which cause people inside to perceive the structure as a labyrinth, provide the connection to the city. The parts of the structure, which have different forms, heights, and open and closed space relationships, constitute the Grand Bazaar by complementing each other aesthetically when they come together. The irregularity of the streets complements the regular organisation of the bedestens and khans. The structure, whose construction and use span many years, has the elements of basic design that are emphasised in architectural and artistic studies. Through the structure, it is possible to observe notions such as point, line, surface, plane and volume, shape / figure and form, interspace, direction, colour, texture, value (tone), movement / motion, light and shadow, geometry, scale and measure, ratio and proportion, modulation, repetition, rhythm, contrast, suitability and harmony, unity, balance - symmetry, hierarchy and dominance. Within the framework of the paper, information on the architectural features of the Grand Bazaar is given; its basic design features are conveyed and exemplified through the Grand Bazaar. The visuals used in the paper belong to a study on the Istanbul Grand Bazaar conducted by students of the Department of Architecture at Tekirdağ Namık Kemal University. Through this perspective, the aim was for the students to obtain information on the historical space, grasp the importance of historical values, and exemplify the criteria they use when making a new design through structures in historical environments. The conclusion also focuses on the architectural design criteria of the Grand Bazaar that can be used for other designs.
Keywords: Istanbul Historical Peninsula, Grand Bazaar, basic design
Kaynakça
Akıncı, N. F. (Ed.) (2014). Uluslararası İstanbul Tarihi Yarımada Sempozyumu 2013. İstanbul: İSTYAM, Yıldız Teknik Üniversitesi İstanbul Tarihi Yarımada Uygulama ve Araştırma Merkezi.
Akozan, F. (1979). İstanbul'un Kapalı Çarşısı, Tarih Dergisi. Sayı: 32, 759-770, 1019-1029. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, https://dergipark.org.tr/tr/pub/iutarih/issue/9604/119903
Alp, Z., Avcı, Z., Fawler, S. ve İnce, A. (Ed.) (2005). İstanbul: City of Memories & Hopes. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi.
Arseven, C. E. (1989). Eski İstanbul. Yelkenci, D. (Haz.), İstanbul: Çelik Gülersoy Vakfı İstanbul Kütüphanesi Yayınları.
Aytar Sever, İ. (2020). Değişen Tüketim Anlayışı ve Alışveriş Merkezlerinde Modernleşme Süreci. Online Journal of Art and Design, Cilt: 8, Sayı: 3, Temmuz (July), 107-116. Erişim tarihi: 28 Mart 2021, http://www.adjournal.net/
Ayvazoğlu, B. (2003). Divanyolu Bir Caddenin Hikâyesi. İstanbul: Ötüken Neşriyat A. Ş.
Barlas, H. C. (2020, 07 Ocak). Dünyanın İlk Bankası; Kapalıçarşı. Sözcü Gazetesi. Erişim tarihi: 28 Mart 2021, https://www.sozcu.com.tr/hayatim/seyahat/dunyanin-ilk-bankasi-kapalicarsi/
Batur, A. (Ed.) (2006). Covered Bazaar. Architectural Guide to Istanbul Historic Peninsula, Vol.: 1. (ss. 102-104). Istanbul: Chamber of Architects of Turkey Istanbul Metropolitan Branch.
Bayraktar, N., Görer Tamer, N., Tekel, A., Gürer, N., Ceylan Kızıltaş, A. ve Armatlı Köroğlu, B. (2012). Görsel Eğitimde Yaratıcılık ve Temel Tasarım. Ankara: Nobel Yayın.
Cantay, G. (1994). Hanlar. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt: 3 (ss. 548-550). İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı.
Çeker, A. (Ed.) (t.y.). Fatih Rehberi. İstanbul: T.C. Fatih Belediye Başkanlığı, Kültür A. Ş.
Cerasi, M. (2006). Divanyolu. (A. Özdamar, Çev.) İstanbul: Kitap Yayınevi.
Ching, F.D. K. (2002). Mimarlık Biçim, Mekân ve Düzen. (S. Lökçe, Çev.) İstanbul: YEM Yayın (Yapı Endüstri Merkezi Yayınları).
Çiçekoğlu, F. (Panel Yürütücüsü), Madran, B., Oral, T., Birkan, Ç. ve diğ. (1998). Müze-Kent İstanbul. İstanbul Dergisi, Sayı: 26, 97-105.
Edgü, E., Ünlü, A., Şalgamcıoğlu, M. E. ve Mansouri, A. (2012). Traditional Shopping: A Syntactic Comparison of Commercial Spaces in Iran and Turkey. Proceedings: Eighth International Space Syntax Symposium. M. Greene, J. Reyes ve A. Castro (Ed.). Şili: PUC. Erişim tarihi: 28 Mart 2021, http://sss8.cl/proceedings.html
Erçetin, A. (2019). Geçmişten Günümüze Gelişen Mekan Kurgusu ile Kapalıçarşı. The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication - TOJDAC, Cilt: 9, Sayı: 2, Nisan (April), 68-77. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, https://dergipark.org.tr/tr/pub/tojdac/issue/44330/547771
Erşahin, E. ve Demirkol, Ş. (2020). Alışveriş Turizmi Kapsamında Kapalıçarşı Ziyaretçilerinin E-Şikâyetleri Üzerine Bir Araştırma. Turar Turizm ve Araştırma Dergisi, Cilt: 9, Sayı: 1, 4-25. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, https://dergipark.org.tr/tr/pub/turar/issue/58229/840356
Esendemir, Ş., Çeker, A., Hızal, D., Işık, H., Sorgun, H., Güleç, M. ve Özkaya, N. (Yay. Haz.) (2009). Efsane İstanbul. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları.
Evren, Y. (2012). Taş Yerinde Ağırdır: İstanbul’da Geleneksel Kuyumculuk İmalatının Tarihî Yarımada’dan Kuyumcukent’te Desantralizasyon Sürecine Eleştirel Bir Bakış. Mimarlık, Sayı: 363, Ocak-Şubat. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, http://www.mo.org.tr/mimarlikdergisi/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=377&RecID=2760
Freely, J. (2008). Türkiye Uygarlıklar Rehberi, 1. Cilt: İstanbul. (T. Birkan, G. Koca ve A. Biçen, Çev.) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Genim, M. S. (2014, 3 Ağustos). Kapalıçarşı İçin Ne Yapılmalı?. Milliyet Gazetesi, Erişim tarihi: 28 Mart 2021, https://www.milliyet.com.tr/yazarlar/dusunenlerin-dusuncesi/kapalicarsi-icin-ne-yapilmali-1920156
Göncüoğlu, S. F. (Ed.) (2011). İstanbul’un Kitabı Fatih, Cilt 1. İstanbul: Fatih Belediye Başkanlığı, Kültür Yayınları.
Gülenaz, N. (2000). Osmanlı İstanbul’unda Kent Merkezi ve Çarşı. İstanbul, Sayı: 35, Ekim, 128-131.
Gülersoy, Ç. (2003). Kapalıçarşı. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt: 4 (ss. 422-430). İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı.
Gülmez, F. G. (2020). İstanbul Kapalıçarşı’sı ve Mekansal Kurgusu. Mimar.ist, Sayı: 68, Yaz, 79-85. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, http://www.mimarist.org/mimar-ist-sayi-68-yaz-2020/
Güngör, İ. H. (2005). Görsel Sanatlar ve Mimarlık İçin Temel Tasar. İstanbul: Bilgisayar Destekli Baskı ve Reklam Hiz. San. ve Tic. LTD. ŞTİ.
Hasol, D. (1998). Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü. İstanbul: YEM Yayın (Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları).
İstanbul (1994). Mahmutpaşa. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt: 5 (ss. 273-275). İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı.
Kapalıçarşı Web Sayfası, Erişim tarihi: 28 Mart 2021, https://www.kapalicarsi.com.tr/?page_id=16
Karacalı, A. O. (2019). İstanbul Kapalıçarşı’nın Çekirdeği Eski Bedesten’de Tarih, Kültür, Mimari Yapı ve İşlev Değişimleri Üzerine Bir İnceleme. Modular Journal, Cilt: 2, Sayı: 1, 1-11. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, http://modular.gedik.edu.tr/tr/pub/issue/49551/635262
Köroğlu, B. A., Özelçi Eceral, T. ve Uğurlar, A. (2009). The Story of a Jewelry Cluster in Istanbul Metropolitan Area: Grand Bazaar (Kapalıçarsı). Gazi University Journal of Science, Cilt: 22, Sayı: 4, 383-394. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, https://dergipark.org.tr/tr/pub/gujs/issue/7391/96836
Kösemen, D. (2005). İstanbul Ticaret Bölgesinin Oluşumunu Etkileyen Çevresel Faktörler ve Hanların Mimari Kurgusu (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, Bina Bilgisi, G. Gülmez (Dan.), İstanbul. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
Kuban, D. (1996). İstanbul Bir Kent Tarihi - Bizantion, Konstantinopolis, İstanbul. (Z. Rona, Çev.) İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
Küçükerman, Ö. ve Mortan, K. (2007). Kapalıçarşı. İstanbul: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Memiş, Ş. ve Sadırlı, F. (Ed.) (2008). İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti’nin Kalbi Tarihi Yarımada, 3. Uluslararası Tarihi Yarımada Sempozyumu Tebliğler Kitabı. İstanbul: Eminönü Belediyesi & Haliç Belediyeler Birliği.
Millingen, A. V. (2003). Konstantinopolis İstanbul. (A. Gürçağlar, Çev.) İstanbul: Alkım Yayınevi.
Müller-Wiener, W. (2002). İstanbul’un Tarihsel Topografyası. (Ü. Sayın, Çev.) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Müller-Wiener, W. (2003). Bizans’tan Osmanlı’ya İstanbul Limanı. (E. Özbek, Çev.) İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Necipoğlu, G. (2007). 15. ve 16. Yüzyılda Topkapı Sarayı - Mimarî, Tören ve İktidar. (R. Sezer, Çev.) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Onat, E. (1995). Mimarlık, Form ve Geometri (Architecture, Form and Geometry). İstanbul: YEM Yayın.
Öner, M. (Ed.) (2009). Tracing Istanbul (form the air). İstanbul: Garanti Gallery.
Ortaylı, İ. (2003). Karagümrük. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt: 4 (ss. 452-453). İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı.
Özçakı, M. (2021). İstanbul Kapalıçarşı’nın Kentle Kurduğu İlişki ve Günümüz İçin Öneriler. Yakın Mimarlık Dergisi, Cilt: 4, Sayı: 2: 90-113. Erişim tarihi: 02 Temmuz 2022, https://dergi.neu.edu.tr/index.php/yakinmimarlik/article/view/315
Özden, P. (2008). 2010 sürecinde Tarihi Yarımda ve Planlama. İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti’nin Kalbi Tarihi Yarımada, 3. Uluslararası Tarihi Yarımada Sempozyumu Tebliğler Kitabı. Ş. Memiş ve F. Sadırlı (Ed.). İstanbul: Eminönü Belediyesi & Haliç Belediyeler Birliği, 91-94.
Özek, V. (1993). Mimarlıkta Temel Tasar. Edirne: Trakya Üniversitesi, Mühendislik - Mimarlık Fakültesi Yayınları.
Özendes, E. (2001). Osmanlı’nın Son Başkenti İstanbul. İstanbul: YEM Yayın (Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları).
Saglar Onay, N. (2017). Changing Shopping Spaces in Istanbul. World Journal of Social Sciences and Humanities, Cilt: 3, No: 3, 56-60. Erişim tarihi: 28 Mart 2021, http://www.sciepub.com/WJSSH/content/3/3
Şahin Olgun, İ. (2006). Kapalıçarşı ve Bellek. Mimar.ist, Sayı: 19, Bahar, 19-23. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, http://www.mimarist.org/mimar-ist-sayi-19-bahar-2006/
Sarıçayır, E. (2013). ABD Kendi ‘Kapalıçarşı’sını Yapıyor. Arkitera. Erişim tarihi: 03 Ocak 2020, https://www.arkitera.com/haber/abd-kendi-kapalicarsisini-yapiyor/
Sevim, M. (Yay. Haz.) (2002). Gravürlerle Türkiye (Türkiye in Gravures), İstanbul 2. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
Seylan, A. (2019). Temel Tasarım. İstanbul: YEM Yayın.
Sinanlar, S. (2009). Atmeydanı - Bizans Araba Yarışlarından Osmanlı Şenliklerine. İstanbul: Kitap Yayınevi.
Soygeniş, S. (2019). Mimarlık Düşünmek Düşlemek. İstanbul: YEM Yayın.
Taghizadehvahed, N. (2015). A Comparative Study of Covered Shopping Spaces: Covered Bazaars, Arcades, Shopping Malls (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, A. Balamir (Dan.), Ankara. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
Tonguç, S. E. ve Yale, P. (2010). İstanbul Hakkında Her Şey. İstanbul: Boyut Yayıncılık.
Toprak, Z., Eldem, E., Baydar, O., Koraltürk, M. ve Güvenç, M. (Ed.) (2008). İstanbul. İstanbul: Tarih Vakfı (Yay. Haz.), İstanbul Ticaret Odası.
Uysal, Y. (2005). Tarihî ve Doğal Çevrede “Turizm” Koruma Amaç mı, Araç mı?. Mimar.ist, Sayı: 17, Güz, 36-38. Erişim tarihi: 28 Mart 2021, http://www.mimarist.org/mimar-ist-sayi-17-guz-2005/
WeCityGuide (t.y.). Grand Bazaar Guide: Shop Like an Expert, Erişim tarihi: 04 Şubat 2021, https://www.wecityguide.com/grand-bazaar/
Yerasimos, S. (2000). İstanbul İmparatorluklar Başkenti. (E. Güntekin ve A. Sönmezay, Çev.) İstanbul: Osmanlı Bankası ve Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Yücel, G. ve Arun, G. (2010). İstanbul Kapalıçarşı Tahliye Organizasyonunun Afetten Etkilenebilirlik Değerlendirmesi. Mimarlık, Sayı: 354, Temmuz-Ağustos, 53-56. Erişim tarihi: 27 Aralık 2020, http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=368&RecID=2439
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2022 Sanat Eğitimi Dergisi